ಪರಿಚಯ
ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮನೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕೀಲಿ. ಆದರೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಇವರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ವಯಂ ಸಹಾಯ ಗುಂಪುಗಳು (Self Help Groups – SHG) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.
ಇವು ಕೇವಲ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ — ಇದು ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಚಳುವಳಿ.
SHG ಪರಿಕಲ್ಪನೆ: ಏನು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಸ್ವಯಂ ಸಹಾಯ ಗುಂಪು (Self Help Group) ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 10 ರಿಂದ 20 ಮಹಿಳೆಯರ ಒಂದು ಸಂಘಟನೆ, ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಸಣ್ಣ ಉಳಿತಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವಶ್ಯಕತೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ನೀಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಇದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಲಂಬಿತವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ನಂಬಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಮೂಲ ತತ್ವಗಳು
- ಸ್ವಯಂ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಸದಸ್ಯರೇ ಗುಂಪಿನ ನಿರ್ಧಾರ ತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
- ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಲ: ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ಉಳಿತಾಯವನ್ನು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
- ಆರ್ಥಿಕ ಪಾಠ: ಹಣದ ಬಳಕೆ, ಯೋಜನೆ, ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ.
- ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯ: ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಕೇವಲ ಹಣಕಾಸು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸಹ.
NRLM – ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮಿಷನ್
NRLM (National Rural Livelihoods Mission) ಅನ್ನು 2011ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ: “ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡವರಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಜೀವನೋಪಾಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು.”
ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ SHG ರೂಪಿಸುವುದು.
- ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಂಪರ್ಕದ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರವೇಶ ಸುಲಭಗೊಳಿಸುವುದು.
- ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು.
- ಬಡ್ಡಿರಹಿತ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಬಡ್ಡಿಯ ಸಾಲ ನೀಡುವುದು.
- ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು.
0% ಬಡ್ಡಿಯ ಸಾಲ ಯೋಜನೆಗಳು — ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ?
ಭಾರತದ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾ: ಕರ್ನಾಟಕ, ತಮಿಳುನಾಡು, ತೆಲಂಗಾಣ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ) NRLM ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಡ್ಡಿರಹಿತ SHG ಸಾಲ ಯೋಜನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಅಂದರೆ SHG ಸದಸ್ಯರು ಬ್ಯಾಂಕ್ನಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆದರೂ, ಬಡ್ಡಿ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸರ್ಕಾರವೇ ಹೊರುತ್ತದೆ.
ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು
- ಸಾಲ ಮಿತಿಗಳು: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ₹50,000 ರಿಂದ ₹10 ಲಕ್ಷವರೆಗೆ.
- ಬಡ್ಡಿ: ಸದಸ್ಯರಿಗೆ 0%, ಆದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಪಾವತಿಸುತ್ತದೆ.
- ಅರ್ಹತೆ:
- NRLM ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತ SHG ಇರಬೇಕು.
- ಉತ್ತಮ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ.
- ನಿಯಮಿತ ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಸಭೆ ದಾಖಲೆ ಇರಬೇಕು.
- ಉದ್ದೇಶ: ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ, ಪಶುಪಾಲನೆ, ಕೃಷಿ ಹೂಡಿಕೆ, ತಯಾರಿಕಾ ಚಟುವಟಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ.
ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ
ಈ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಕಥೆ ಕೇಳಬಹುದು.
ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ
ಹಿಂದೆ ಸಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಬಡ್ಡಿ ಕೊಡುವ ಚಿಟ್ಟಿ ವ್ಯವಹಾರಿಗಳ ಬಳಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಸ್ವಂತ ಗುಂಪುಗಳ ಮೂಲಕ ಬಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲದ ಸಾಲ ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಕನಸುಗಳನ್ನಾ ನಿಜಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಪಶುಪಾಲನೆ, ಸೀರೆ ಮಾರಾಟ, ಹಣ್ಣು ತರಕಾರಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಚಕ್ಕುಲಿ ತಯಾರಿಕೆ ಮುಂತಾದವು.
ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ
SHGಗಳು ಕೇವಲ ಹಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ಸಮಾನತೆ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವದ ವೇದಿಕೆ.
ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಈಗ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪಾತ್ರ
ಸರ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರ
- ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ: ಹೊಸ SHG ರೂಪಿಸಲು ಬ್ಲಾಕ್ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಿಷನ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಹಾಯ.
- ಸಬ್ಸಿಡಿ: ಬಡ್ಡಿ ಮನ್ನಾ ಅಥವಾ ಬಡ್ಡಿ ಮರುಪಾವತಿ.
- ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಚಾರ: ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪಾತ್ರ
- SHGಗಳ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಪರೀಕ್ಷೆ.
- ಸಾಲ ಮಂಜೂರು ಮತ್ತು ಪಾವತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ.
- ಹಣಕಾಸು ಸಲಹೆ ಹಾಗೂ ಪಾವತಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ರೂಪಣೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಾಂತ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ Stree Shakti Programme ಮತ್ತು NRLM ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 0% ಬಡ್ಡಿಯ SHG ಸಾಲಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿವೆ.
ಇವು ರಾಜ್ಯದ ಕೆಳಗಡೆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತರುವುದು, ಉಳಿತಾಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬೆಳೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಎಂಬ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಿವೆ.
ಯಶೋಗಾಥೆ – ಶೀಲಾ ಅವರ ಕಥೆ
ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶೀಲಾ ದೇವಿ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆ SHG ಸದಸ್ಯೆ. ತಾನು ಸೇರಿದ ಗುಂಪಿನಿಂದ ₹50,000 ಸಾಲ ಪಡೆದು ಮಿನಿ ಹಾಲು ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇಂದಿಗೆ ಅವರು ತಿಂಗಳಿಗೆ ₹15,000–₹20,000 ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ –
“ಸಾಲ ಸಿಗುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಇಂದಿನ ನಾನು ಮನೆಯ ಖರ್ಚು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೂ ಹೊಣೆಗಾರ್ತಿ.”
SHG–NRLM ಯೋಜನೆಯ ಹಂತಗಳು
- ಗುಂಪು ರಚನೆ: 10–20 ಮಹಿಳೆಯರ ಆಯ್ಕೆ.
- ತರಬೇತಿ: ಉಳಿತಾಯ, ದಾಖಲೆ, ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ.
- ಲಿಂಕೇಜ್: ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ನೋಂದಣಿ.
- ಮೊದಲ ಸಾಲ: ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದಿಂದ ಆರಂಭ.
- ಉದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ವ್ಯವಹಾರ ತರಬೇತಿ, ಉತ್ಪಾದನಾ ಚಟುವಟಿಕೆ.
- ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಪರ್ಕ: ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ.
SHGಗಳ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
| ಅಂಶ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ಬಡ್ಡಿ ರಹಿತ ಸಾಲ | ಸರ್ಕಾರ ಬಡ್ಡಿ ಪಾವತಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ 0% interest. |
| ಸಾಮೂಹಿಕ ಬೆಂಬಲ | ಗುಂಪು ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆ. |
| ಉದ್ಯಮ ಉತ್ತೇಜನ | ಮಹಿಳೆಯರು ಹೊಸ ಉದ್ಯಮ ಆರಂಭಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆ. |
| ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶ | ಮಹಿಳೆಯರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. |
| ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವ | ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. |
ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು
ಯಾವುದೇ ಯೋಜನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. SHG–NRLM ಕೂಡ ಕೆಲವು ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ:
- ಜಾಗೃತಿ ಕೊರತೆ: ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
- ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ದೀರ್ಘ: ಸಾಲ ಮಂಜೂರಿಗೆ ಸಮಯ.
- ದಾಖಲೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ದುರ್ಬಲ: ತರಬೇತಿ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಕೆಲ SHGಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ.
- ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಮಸ್ಯೆ: ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಮಾರಾಟದ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲ.
- ಪುರುಷ ಪ್ರಭಾವ: ಕೆಲವೆಡೆ ಪುರುಷರು SHG ಹಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಇದನ್ನು ಓದಿ:: ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಾಲ ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನ.!
ಮುಂದಿನ ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಗಳು
- ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್: SHGಗಳ ಆನ್ಲೈನ್ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್.
- ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಬೆಂಬಲ: SHG ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ/ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಪರ್ಕ.
- ನೈಪುಣ್ಯ ತರಬೇತಿ: ಉದ್ಯಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಾಫ್ಟ್ ಸ್ಕಿಲ್ಸ್ ತರಬೇತಿ.
- ಯುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಒಳಗೊಳ್ಳಿಕೆ: ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ನಾಯಕತ್ವ ಬೆಳೆಸುವುದು.
- ಬಲವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಲವರ್ಧನೆ: SHGಗಳು ಸಮಾಜದ ಇತರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಬೇಕು (ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಹಿಂಸಾಚಾರ ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ).
ನಿರ್ಣಯ: ಬದಲಾವಣೆಗಿನ ಬೀಜದಿಂದ ಕ್ರಾಂತಿವರೆಗೆ
Self Help Group (SHG) Loans – NRLM ಯೋಜನೆ ಕೇವಲ ಹಣಕಾಸಿನ ಸೌಲಭ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನವನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಾಂತಿ. ಇದು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಾಲದ ಬಾಧ್ಯತೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ನಾಯಕರು, ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು ಆಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಥೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಬಲವರ್ಧನೆಯ ಕಥೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, SHG–NRLM ಅದರ ಪಾಠಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ.
”ಇದು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಇದು ಮಾನವೀಯತೆ, ಸಹಕಾರ, ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಚಳುವಳಿ”
ಉಪಸಹಾರ:
ಸ್ವಯಂ ಸಹಾಯ ಗುಂಪು (SHG) ಸಾಲಗಳು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮಿಷನ್ (NRLM) ಯೋಜನೆಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲು ಸಹಾಯವಾಗಿವೆ. ಬಡ್ಡಿ ರಹಿತ ಸಾಲಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಉದ್ಯಮಿಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಉಳಿತಾಯ, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಅವರ ಪ್ರಗತಿಯ ಕೀಲಿಕೈಗಳು. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರು ಕುಟುಂಬದ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.